Վանի տերությունը Արգիշտի I-ի օրոք հասավ աննախադեպ հաջողությունների։ Նրա թագավոր ությունն ընդգրկում էր ոչ միայն Հայաստանը, այլև զգալի տարածություններ նրա սահմաններից դուրս։
Արգիշտի արշավանքներից մեկի ժամանակ գրավեց Բաբելոնիան։ Նա երեք կողմից՝ հյուսիսից, արևելքից և հարավից ակցանի մեջ վերցրեց Ասորեստանը։ Այն սարսափի մեջ էր։ Արգիշտի I-ը հիմնեց բազմաթիվ նոր բնակավայրեր։ Դրանցից նշանավոր էր Էրեբունին՝ հետագայում Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանը։ Արգիշտի I-ի գերիշխանությունը տարածվել է բուն թագավորության սահմաններից շատ հեռու՝ մինչև Փոքր Ասիա և Պարսից ծոց ներառյալ Բաբելոնիան։
Վանի թագավորությունը Ռուսա II–ի օրոք: Վանի թագավորությունը շարունա կեց մնալ Առաջավոր Ասիայի հզոր տերու թյուններից մեկը նաև Ռուսա I-ի հաջորդ ների` Արգիշտի II-ի և Ռուսա II–ի օրոք՝ մինչև Ք. ա․ VII դարի կեսերը։ Հատկապես նշանավոր էին Ռուսա II–ի գահակալության տարիները (Ք. ա. 685-645թթ.): Նա հաջողու թյուններ արձանագրեց հատկապես դեպի արևմուտք կատարած արշավանքների ժամանակ: Ռուսա II ր բարեկամական և դաշնակ ցային հարաբերություններ հաստատեց կիմերների հետ և նպաստեց նրանց՝ Փոքր Ասիայի արևելք տեղափոխվելուն (Կա պադովկիայի տարածքը միջնադարյան հայկական աղբյուրներում կիմերների անունով կոչվում է Դար։ Իսկ Փոքր Ասիայի տարածքից Ռուսա II-ը կարողա ցավ կիմերներին ուղղել Արեստանի դեմ։ Փաստորեն դիվանագետ արքան ոչ միայն կարողացավ կանխարգելել կիմեր ների հնարավոր պարտակումներն իր երկ վրացայն նրանք դարձրեց իրեն դաշ:
Համահակական թագավորության հզորացումը շարունակվում է նաև հաջորդ արքա Սարդուսի II-ի օրոք։ Նրա գահակալման շրջանում Վանի տերությունը ունեցել է տարացքային ամենամեծ աճը։
Հյուսիսում նրա տիրապետությունը հասնում էր Սև ծով՝ ներառելով Կուլխա երկիրը։ Տերության հյուսիս արևելյան սահմանը կուր գետին։ Արևելքում տերության սահմանը հասնում էր կասպիս ծով, իսկ արևմուտքում՝ Փոքր Ասիա։ Սարդուսի II-ը հարավում վերագրավեց Բաբելոնիան՝ ամրապնդելով սահմանը մինչև պարսից ծոց, իսկ հարավ արևմուտքում տիրեց Դամասկոսի թագավորությանը։ Չորս ծովերի միջև ստեղծվում է հզոր մի տերություն։
Արգիշտի I-ի և Սարդուսի II-ի օրոք Վանի թագավորությունն Առաջավոր Ասիայի ամենաուժեղ պետություններ։
Վանի թագավորության թուլացմանը և անկմանը նպաստեցին նաև հյուսիսից աս պատակող սկյութական ցեղերը: Թե երբ և ինչպես է անկում ապրել Վա նի թագավորությունը, ստույգ հայտնի չէ։ Վանի արքայատոհմից իշխանության ան ցումը հաջորդ արքայատոհմին կատար վել է առանց լուրջ պատերազմական գոր ծողությունների՝ հավանաբար պալատա կան հեղաշրջման Ճանապարհով: Դա տե դի է ունեցել մինչև Ք. ա․ 609 թվականը։ Ք․ ա․ VII դարում Հայկական լեռնաշխար հի հարավարևմտյան մասում ձևավորվել էր հայկական նոր մեծ իշխանապետու թյուն Հայկազունի Սկայորդո գլխավորու թյամբ: Նրա որդի առաջ Հայկազունին էլ Ք.ա. 612 թ. հռչակեց նոր թագավորություն։ Վանի թագավորության նշանակությունը Հայաստանի պամության մեջ Ինչպեսգի տենք, Ք․ ա. III-II հազարամակներում Հա յաստանի Սարածքում ստեղծվել էին բա մաթիվ վաղ պետական կազմավորներ: Դրանցից ոչ մեկը (բական չէր ընկոմ ամբողջ նռնաշխարհի տարածքի | կերպ ասած դեռևս չկային համահայկական թագավորության արծքազարդ։
Մանվել Միրզոյան 