Թեման՝ <<Հալոգեններ>>

F — Ֆտոր
Cl — Քլոր
Br — Բրոմ
I — Յոդ

N = A — Z = 35 — 17 = 18n
Z = +17

Ուղղորդող հարցեր.
*1-   Ինչո՞ւ  են 7- րդ  խմբի  գլխավոր  ենթախմբի  տարրերին   անվանում «հալոգեններ»,  ո՞ր  տարրերն  են  դրանք,  բնութագրեք  այդ տարրերը. գրեք նրանց ատոմների   բաղադրությունը  և էլեկտրոնային, թաղանթի կառուցնածքը
Հալոգենների ատոմներին միայն մեկ էլեկտրոն է պակասում` համապատասխան պարբերությունը եզրափակող իներտ գազի ատոմի ns<sup>2</sup>np<sup>6</sup> էլեկտրոնային կառուցվածքը ստանալու համար: Քիմիական միացություն առաջացնելիս հալոգենների ատոմներն ընդունակ են հեշտությամբ միացնելու մեկ էլեկտրոն, և այդ պատճառով հալոգենների ատոմների առավել բնութագրական օքսիդացման աստիճանը  –1 է: Մասնավորապես մետաղի հետ փոխազդելիս հալոգենի ատոմը նրանից մեկ էլեկտրոն է վերցնում և փոխարկվում –1 լիցքով իոնի: Հալոգենի և մետաղի ատոմների միջև ծագում է իոնային կապ, և առաջանում է աղ: Այստեղից էլ ծագել է ենթախմբի «հալոգեններ» ընդհանուր անվանումը` «աղածիններ»։
F — Ֆտոր — 2s²2p⁵
Cl — Քլոր — 3s²3p⁵
Br — Բրոմ — 3d¹⁰4s²4p⁵
I — Յոդ — 4d¹⁰4s²p⁵

 *2- Հալոգենները  ինչպիսի՞ միացությունների  ձևով  են   տարածված  բնության   մեջ,  գրեք օրինակներ…
Ֆտորը բնության մեջ լայնորեն տարածված է շրջակա միջավայրի բոլոր բաղադրիչներով՝ օդում, հողում, ապարաներում, ջրում և բույսերում։ Ֆտոր պարունակող հանքանյութերն են ֆտորապատիտները` Ca<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>⋅CaF<sub>2</sub> և պլավիկյան սպաթը` CaF₂:
Քլորը բնության մեջ տարածված է ծովային ջրերում և հանքանյութերում ինչպիսին են՝ հալիտը (քարաղ)՝ NaCI, սիլվինը` KCI, սիլվինիտը` NaCI⋅KCI, կառնալիտը՝ NaCl⋅MgCl₂⋅6H₂O:
Բրոմը և յոդը սեփական հանքանյութեր չեն առաջացնում: Քլորի հանքանյութերը պարունակում են քիչ քանակներով բրոմ և յոդ: Այդ տարրերի աղբյուրներ են որոշ «դառը» լճեր, օրինակ` Ղրիմի աղային լիճը և Կասպից ծովի Կարա Բողազ Գյոլ ծոցը:
Յոդի միացություններ առկա են նաև նավթահորային ջրերում և ծովային ջրիմուռներում:

*3-  Թվարկեք հալոգեն  պարզ  նյութերի  ֆիզիկաքիմիական  հատկությունները
Հալոգենները ունեն ցածր հալման և եռման ջերմաստիճան, բարձր էլեկտրաբացասականություն և քիչ լուծվող ջրում։

*4-  Ինչո՞ւ են հալոգենները համարվում կենսական տարրեր, թվարկեք հալոգենների միացությունների դերը մարդու օրգանիզմում….
Մարդու օրգանիզմում Ֆտորը կուտակված է ոսկոռներում ու ատամի արծնում (էմալում)։
Օրգանական միածությունների տեսքով՝ յոդը նույնպես արկա է կենդանի օրգանիզմներում։ Թեև մարդու օրգանիզմում յոդի քանակությունը մեծ չէ, սակայն այդ տարը կարևոր դեր ունի նյութափոխանակության գործոն։ Յոդ հիմնականում արտադրվում է վահանաձև գեղձում։
Նատրիում բրոմիդը, որը կենցաղում հաջախ սխալմամբ բրոմ են անվանում, բժշկության մեջ օգտագործվում է որպես նյարդային համակարգը հանգստացնող միջոց։ Յոդի թուրմը (սպիրտային լուծույթը) նույնպես կիրարվում է բժշկության մեջ՝ վերգերն ախտահանելու նպատակով։
Նատրիումի քլորիդն առկա է արյան և կենսաբանական մյուս հեղուկների բաղադրությունում։

*5 — Ինչպիսի՞  վալենտականություն  և   օքսիդացման աստիճան  է   ցուցաբերում  քլորը  միացություններում,  գրեք  օրինակներ…
Վալենտականություն՝ -1
Օքսիդացման աստիճան՝ +1, +3, +4

*6-  Որտե՞ղ  են  կիրառում   քլորը   և  նրա  միացությունները
Հալոգեներն ու դրանց միացություններն տնտեսության մեջ լայն կիրառություն ունեն։ Ամենաշատը կիրառվում են քլորն ու իր միացությունները, հատկապես՝ աղաթթուն ու նյատրիումի քլորիդը (կերակրի աղը)։
Նյատրումի քլորին օգտագործվում է արդյունաբերության մեջ՝ սոդայի, քլորաջրածնի, քլորի, նյատրիումի հիդրօքսիդի, մետաղական նյատրիումի, ջրածնի ու բազմաթիվ այլ նյութերի ստացման նպատակով։

*7-  Որտե՞ղ  են  կիրառում   աղաթթուն  և  նրա  աղերը, ի՞նչ  է  ժավելաջուրը…,  ի՞նչ  է   քլորակիրը…
Աղաթթուն կիռարվում է՝ զոդման և մետաղների մակերևույթի գալվանապատման գործում, աղերի, կաուչուկի, պլաստմասսաների, դեղանյութերի և ներկերի ստացման համար։
Քլորը նյատրիումի հիդրօքսիդի հետ փոխազդելիս ստացվում է ժավելաջուր (սպիտակեցնող հեղուկ)՝ NaOCl, որը կիրառվում է կեցաղում։ Որպես ախտահանող նյութ՝ օգտագործվում է նև քլորակիրը՝ Ca(Cl)OCl:

*8-  Կարելի՞ է  խմելու   ջուրը   ախտահանել  քլորով, պատասխանը  հիմնավորեք…
Լույսի ազդեցությամբ ջիր հետ փոխազդելիս քլորն առաջացնում է ատոմային (ակտիվ) թթվածին (Օ), որը վարազերծում է ջուրն ու մեծաթիվ նյութեր գունազրկում։

*9- Աղաթթվի  ո՞ր  աղի  0.9%-֊անոց  ջրային  լուծույթն  է  կոչվում «ֆիզիոլոգիական լուծույթ»:  Կատարեք հաշվարկ. 1 կգ   ֆիզիոլոգիական  լուծույթ  պատրաստելու  համար քանի՞ գրամ  աղ  և  ջուր  պետք  է  վերցնել:
NaCl-ի 0.9%-անոց ջրային լուծույթը կոչվում է «ֆիզիոլոգիական լուծույթ»:
1 կգ ֆիզիոլոգիական լուծույթ ստանալու համար պետք է՝ 9գ աղ և 991գ ջուր։

Ջուրը շատ հաճախ անվանվում է «համար մեկ նյութ» աշխարհում, քանի որ այն ունի մի շարք եզակի հատկություններ, որոնք կենսական նշանակություն ունեն կյանքի համար։ Ահա մի քանի պատճառ, թե ինչու ջուրը այդքան կարևոր է՝

1. Կյանքի հիմքն է

• Բոլոր կենդանի օրգանիզմների (մարդ, բույս, կենդանի, բակտերիա) գոյության համար ջուրը անհրաժեշտ է։
• Մարդու մարմնի միջինը մոտ 60% ջուր է։

2. Հակասական ու եզակի հատկություններ ունի

• Ջուրը սառչելիս ընդլայնվում է՝ սառույցը լողում է ջրի վրա։ Սա շատ կարևոր է, օրինակ՝ լճերի ու օվկիանոսների կենդանության պահպանման համար ձմռանը։
• Այն ունի շատ բարձր ջերմունակություն՝ ջուրը կարող է կլանել շատ ջերմություն առանց ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխության։ Սա օգնում է կլիմայի կայունությանը։

3. Հիանալի լուծիչ է

• Ջուրը կոչվում է «համընդհանուր լուծիչ» (universal solvent), քանի որ շատ նյութեր կարող են լուծվել ջրում՝ իոններ, մոլեկուլներ։ Դա հնարավորություն է տալիս կենսաքիմիական ռեակցիաները հեշտությամբ անցկացնել բջիջներում։

4. Ջուրը կենսաբանական համակարգերում ակտիվ դեր ունի

• Այն մասնակցում է մետաբոլիզմի գործընթացներում, օրինակ՝ հիդրոլիզի։
• Օգնում է նյութափոխանակությանը, թթվածնի ու սննդանյութերի տեղափոխմանը։

5. Բնության մեջ միշտ շրջանառվում է

• Ջրի շրջանառությունը (անձրև, գոլորշիացում, հոսք) օգնում է մաքրել շրջակա միջավայրը, ապահովել մաքրություն ու վերականգնում։

Այս ամենը միասին ջուրը դարձնում է միակ և անփոխարինելի նյութ՝ առանց որի կյանքը անիմաստ կլիներ։

Վիտամինների դերը մեր օրգանիզմում

Հաճախ ես լսել, որ այս կամ այն վիտամինի պակասն օրգանիզմում հանգեցնում

է հիվանդությունների գլուխ բարձրացմանը։ Իսկ ի՞նչ է վիտամինը, ինչո՞ւ է անհրաժեշտ, և ինչպե՞ս լրացնել օրգանիզմում դրանց պակասը։



Վիտամինները կենսաբանորեն ակտիվ օրգանական միացություններ են՝ խիստ անհրաժեշտ մեր օրգանիզմի բնականոն նյութափոխանակության ու կենսագործունեության համար։ Դրանց անբավարար քանակությունը կարող է հանգեցնել դիմադրողականության կտրուկ անկման, էներգիայի պակասի, աշխատունակության նվազման, գերհոգնածության և այլն։

Օրգանիզմում վիտամինները հիմնականում ավելանում են սննդի միջոցով, ուստի երբ դուք չեք հետևում ձեր սննդակարգին և սնվում եք անկանոն և ոչ առողջ սննդով, ձեր օրգանիզմում պակասում են վիտամինային պաշարները, իսկ հետո ստիպված եք լինում այն լրացնել արհեստական դեղահաբերով։

Ստորև ներկայացնում ենք վիտամինները և դրանցով հարուստ մթերքները՝



A վիտամին- ձու, պանիր, ձուկ, գազար, կանաչ ոլոռ,
B խմբի վիտամիններ — հացահատիկներ, ձավարեղեն, կաթնամթերք, լոբեղեն,
C վիտամին — հատապտուղներ, բանջարեղեն, մրգեր,
D վիտամին — ձու, ձկնեղեն, կաթնամթերք, կարմիր միս,
E վիտամին — յուղեր, ընկուզեղեն,
K վիտամին — գազար, լոլիկ, կանաչեղեն։

100մգ C վիտամին։ Վարակիչ հիվանդությունների պարագայում այդ չափաբաժինն անհրաժեշտ է մեծացնել 3-5 անգամ, քանի որ C վիտամինն առկա է հակամարմինների առաջացմանը նպաստող ֆերմենտների կազմի մեջ։

Ճարպալուծ վիտամինների շարքում առավել կարևորվում է A վիտամինը, որն անհրաժեշտ է էպիթելային հյուսվածքների բնականոն աճի համար։ Բացի այդ, A վիտամինը մասնակցում է տեսողական գունակ ռոդոպսինի ձևավորումն ապահովող ֆերմենտների աշխատանքին։ A ավիտամինոզի կամ թերվիտամինոզի պարագայում կարող են զարգանալ մաշկի կամ լորձաթաղանթների խոցեր, «հավկուրություն»՝ մթնշաղային տեսողության խանգարում։ A վիտամինը պարունակվում է առավելապես լյարդում, կենդանական ծագմամբ մթերքներում՝ կարագում, պանրում։ Սակայն բույսերում այս վիտամինը կարող է սինթեզվել նրանցում պարունակվող դեղին գունանյութից՝ կարոտինից։ Կարոտինը պարունակվում է գազարում, կարմիր պղպեղում, ծիրանում, դդմի մեջ և կարմիր գույնի այլ մրգերում ու բանջարեղենում։ Կարոտինն ավելի լավ յուրացվում է եփելուց հետո, A վիտամինի վերածվում է բարակ աղիներում։

փորձերի անուններ ժայտքող հրաբուխ, և ստացանք ջրածին քիմիական նյութերի խառնելուց

շատ հետաքրքիր և անմոռանալի օր: Խորովածը համովա բայց որ մենք մեր ձեռքերով էինք պատռաստել խորովածը դարձնում է 2 անգամ ավելի համեղ

ЗАДАНИЕ 1. Определите род существительных

1. горячий чай мужской р
2. картофельное пюре средний р
3. концертный рояль  средний р
4. голубая мечеть женский р
5. свободное такси  средний р
6. городское метро  средний р
7. трудное время средний р
8. новая станция женский р
9. умная девочка женский р
10. странный юноша мужской р
11. храбрый мальчик мужской р
12. старый дом мужской р

ЗАДАНИЕ 2. Подберите антонимы к следующим словам. Жирным шрифтом указано, к какому точно слову нужно найти антоним:

– вкусный десерт-невкусный

– солëная рыба-пресная

– сладкий сок-кислый

–экзотические фрукты–местные
– варëное мясо-сырое

– свежий апельсин-заплесневелый

– мягкий хлеб-чёрствый

– убирать-убрать мясо в холодильник–вынуть

– жидкий суп-густой

– тяжëлый крем-лёгкий

– маленькая вилка–большая

– острый нож-тупой

– столовая ложка–чайная

– зелëный чай–черный

– полезная еда-вредная

– голодный-сытый

– накрывать-накрыть на стол–убрать со стола

– грязная сковорода-чистая

– натуральные продукты-синтетический

– крупная соль-мелкая

– холодный борщ-горячий

– сырая свëкла-варенная

– недосолить-пересолить

– замораживать-заморозить ягоды-разморозить

– натуральные ингредиенты–искусственные

– лëгкий завтрак-плотный

– большой чайник-маленький

– большая банка-маленькая

ЗАДАНИЕ 3. Образуйте имена прилагательные. 

Например  бульон из курицы – куриный бульон

1. душ утром – утренний душ.
2. билет на автобус –  автобусный билет.
3. зверь из леса – лесной зверь.
4. рыба из моря – морская рыба.
5. книга для детей – детская книга.
6. шкура тигра – тигровая шкура.
7. варенье из абрикосов – абрикосовое варенье.варенье из абрикосов – 
8. шапка из меха – меховая шапка.
9. палка из дерева – деревянная палка

Ցմահ բանտարկություն, ցմահ ազատազրկում, քրեական պատժի տեսակ, որի դեպքում կալանավորն ազատազրկվում է դատավճռի ուժի մեջ մտնելու պահից մինչև իր կենսաբանական մահը։ 2023 թվականի մարտի տվյալներով՝ աշխարհում շուրջ 400.000 մարդ կրել է ցմահ բանտարկություն կամ դատապարտված է եղել իր կենսաբանական կյանքի տևողությունը գերազանցող ժամանակով^]։

Մի շարք երկրներում, որտեղ չկա մահապատիժ, ցմահ բանտարկությունն օգտագործվում է որպես նրա համարժեք և սովորաբար կիրառվում է այն նույն հոդվածներով, որոնցով նախկինում նախատեսված էր մահապատիժ։ Այլ երկրներում, որտեղ գործում է մահապատիժը, ցմահ բանտարկությունը հաճախ օգտագործվում է որպես դրա այլընտրանք և կարող է նշանակվել դատարանի վճռով կամ մահվան դատապարտվածի դատավճիռը կարող է փոխվել պետության կամ նահանգի բարձրագույն ղեկավարի։

Սարդարապատի ճակատամարտը տեղի է ունեցել 1918 թվականի մայիսին և հանդիսանում է հայ ժողովրդի պատմության կարևորագույն էջերից մեկը։ Այն ոչ միայն ռազմական հաղթանակ էր, այլև ազգային գոյատևման և ինքնության պահպանման վճռական քայլ:

Պատմական նախադրյալները

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Օսմանյան կայսրությունը, օգտվելով Ռուսաստանի և Կովկասյան ճակատի անորոշ վիճակից, սկսեց առաջխաղացում դեպի Արևելյան Հայաստան։ Նպատակը հայ ժողովրդին վերջնականապես ոչնչացնելն ու Կովկասը նվաճելն էր։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը դեռ նոր էր ձևավորվում և չուներ բավարար ռեսուրսներ, բայց վտանգն այնքան մեծ էր, որ ամբողջ ազգը համախմբվեց պայքարի համար։

Ճակատամարտը

Սարդարապատի ճակատամարտը տեղի է ունեցել 1918 թվականի մայիսի 21-29-ը, Արարատյան դաշտավայրի մոտ՝ Սարդարապատի շրջակայքում։ Հայկական ուժերը, որ բաղկացած էին կանոնավոր բանակից, կամավորական ջոկատներից և տեղացիներից, առաջնորդվում էին գեներալ Մովսես Սիլիկյանի և այլ ռազմական առաջնորդների կողմից։ Չնայած թշնամու զորքերի քանակական առավելությանը, հայերը հաջողությամբ հետ մղեցին օսմանյան բանակի հարձակումները։

Հաղթանակի նշանակությունը

Սարդարապատի հաղթանակը կանխեց Արևելյան Հայաստանի ամբողջական օկուպացիան և ապահովեց հայ ժողովրդի գոյատևումը։ Այն կարևոր դեր խաղաց Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հիմնադրման գործում՝ 1918 թվականի մայիսի 28-ին։ Հաղթանակը նաև բարձրացրեց հայ ժողովրդի ինքնավստահությունը և ազգային ինքնագիտակցությունը։

Հուշահամալիր

Սարդարապատի ճակատամարտին նվիրված հուշահամալիրը կառուցվել է 1968 թվականին՝ ճակատամարտի 50-ամյակի առթիվ։ Այն գտնվում է Արմավիրի մարզում՝ մոտ ճակատամարտի վայրին։ Հուշահամալիրը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի ուժը, դիմադրողականությունը և ազգային միասնությունը։

Սարդարապատը հիշեցնում է, թե ինչպես կարող է համախմբված և վճռական ժողովուրդը հաղթահարել ամենածանր մարտահրավերները։

1) B

2) B

3) D

4)C

5)A

6)D